01 Kasım 2014 Cumartesi Isparta 15°C Sağanak Yağışlı

Edebiyatımızda Köy Enstitüleri

Edebiyatımızda Köy Enstitüleri Hayrettin Günay

Tarihsel gelişimi içinde edebiyatımızın belirli dönemleri vardır:İslâmiyet öncesi edebiyatımız sözlü ürünlerin, şiirsel yaratıların var olduğu bir dönemdir. Divan edebiyatı, şiirin egemen olduğu, saray kültürünün Arap ve Fars kültürüyle kucaklaştığı bir anlayışın ürünüdür. Halk edebiyatı göçebe ve köy kültürünün biçimlendirdiği edebiyattır. Tanzimat edebiyatı, batılılaşma çabalarının; Servet-i Fünun edebiyatı, salt güzelliği ve bireyselliği öne çıkaran aydınların edebiyatıdır.Millî Edebiyat, dil ve anlatımda ulusallığa dönüşün,Millî Mücadele Edebiyatı, Kurtuluş Savaşı’mızın coşkusunun edebiyatıdır.

1923’ten sonraki döneme Cumhuriyet Dönemi edebiyatı diyoruz. Mustafa Kemal Atatürk 1927’de,“Milletin eğilimlerini ve ihtiyaçlarını bularak ve görerek onun refah ve büyüme yollarını gerçekleştirmekle Cumhuriyet’in az zamanda elde ettiği sonuçlar, cumhuriyet yönetiminin milletimize hazırladığı geleceğin daha ne kadar parlak olduğunu tahmin ettirmeye yeterlidir.” diyordu. Bu anlayışla,Cumhuriyet Dönemi, her alanda olduğu gibi edebiyatta da gelişme, yenilenme, çeşitlenme anlamına gelmektedir. Atatürk,Türkiye Cumhuriyeti’nin geleceğini gençlere bırakırken Söylev’inde iç ve dış tehlikelere değinmiştir. Gençliğin,Atatürk’ün yolunda görevini yapması bilinçli, bilgili olmasıyla olasıdır. Cumhuriyet öncesinde Türkiye’de okuma yazma bilenlerin % 8 olduğu düşünülürse eğitim politikasının ya da politikasızlığının boyutunu düşünün bir...Gençlik, kentlisiyle köylüsüyle bütündür. Köyün aydınlanması Atatürk’ün özlemlerindendi... Daha Cumhuriyetimizin kuruluş yıllarında Amerikan eğitimcisi-filozofu John Dewey’i ülkemize çağırması, eğitim sistemimize yön vermesi, işe köy eğitiminden başlanması... görüşleri köy enstitülerinin düşünsel temellerini oluşturur.

İsmet İnönü, Hasan Âli Yücel,İsmail Hakkı Tonguç köy enstitülerinin mimarlarıdır. 1940-1950 yılları arasında eğitime, kültüre, sanata, edebiyata önemli katkılar getiren enstitüler ATATÜRKÇÜLÜK anlayışından sapmadan, kişisel çıkar gözetmeden eğitimi topluma yaymaya çalışıyordu. Atatürk’ün amaçladığı çağdaş uygarlık düzeyini aşmayı; yetiştirdiği öğrencilerle, öğretmenlerle, ozanlarla, yazarlarla, sanatçılarla kanıtlıyordu.Köy enstitülerinde yetişerek edebiyatımızda yer edinen sanatçılarımızı küçük notlarla anmak yerinde olacaktır:

1929’da Yeşilova Akçaköyde doğan Fakir Baykurt, Gönen Köy Enstitüsünü bitirmiştir. Hece ölçülü şiirlerle edebiyata başlar. Sonra da öyküye, romana yönelir. Yılanların Öcü yapıtıyla 1958 Yunus Nadi Roman Ödülü’nü kazanınca ünlendi.Irazca’nın Dirliği, Onuncu Köy, Kaplumbağalar,Amerikan Sargısı,Tırpan, Kara Ahmet Destanı, Yüksek Fırınlar gibi önemli yapıtlara imza attı.Polatlı’nın Ömerler köyünde 1926’da doğan Talip Apaydın, Çifteler Köy Enstitüsünü bitirmiştir. Şiirleri de vardır ancak romancı olarak ünlenmiştir. Sarı Tıraktör, Emmioğlu,Toz Duman İçinde,Tütün Yorgunu gibi yapıtları vardır. Kimi yapıtları ödüllendirilmiştir.

İvriz Köy Enstitüsünü bitiren Mahmut Makal (1930), Aksaray’ın Demirci köyündendir. Köy öğretmenliği sırasında köy notlarını Varlık dergisinde yayımladı. İlgi çekti. 1948’de bu notlar BİZİMKÖY adıyla kitaplaştı. Yapıtı büyük ilgi gördü. Yazarların köyü anlatmasına öncülük etti. Bizim Köy,Hayal ve Gerçek, 17 Nisan,Yer Altında Bir Anadolu, Bizim Köy 1975 yapıtlarından kimileridir. 1926’da Lüleburgaz’ın Ceylan köyünde doğan Mehmet Başaran da Hasanoğlan Köy Enstitüsünü bitirmiştir. Şiirleriyle, öyküleriyle, romanlarıyla tanınmıştır.“Tonguç Baba” şiiri şöyledir:Otlar böcekler gibiydik bozkırda / Acılarda gökyüzü kadardık / Bizden geçerdi zamanın karanlığı / Yorgun öküzler kara sabanlarla / Unutulmuş unutulmuş köylerdik / Sonra sen geldin nisanlar geldi / Durdu o içimizde akıttığımız kan / Yenilendi gücümüz bembeyaz / Köyler babası halk babası / Bize çalışmaya başladı tarlalar / Komadı karanlığın ağaçları / Ülke uyansın ülke çiçeğe dursun/ Komadı aydınlıktan korkanlar / Terlettin dayattın bizim için/Hep Cılavuzlar Kepirtepeler Hasanoğlanlar /Adın bir destan şafağı işte /Umudu sevinci büyütüyor okullar /Halk babası köyler babası /Ha desen horana kalkar milyonlar /Sen Anadolu’sun halksın köylersin...

Ardahan’ın Ölçek köyünde doğan(1930) Dursun Akçam, Cılavuz Köy Enstitüsünü bitirmiştir. Kanlı Derenin Kurtları, Köyden İndim Şehire, Ölü Ekmeği gibi yapıtları vardır. Öyküye, romana, röportaja emek vermektedir.Öykü ve romanlarında çok iyi tanıdığı Bafra köylerini konu edinen Behzat Ay Mersin’de doğmuştur. Dor Ali, Sis İçinde, Sürgün yapıtlarıyla tanınır. Düziçi Köy Enstitüsünü bitirmiştir. Denemeleriyle, eleştirileriyle tanınan Adnan Binyazar, 1930 Diyarbakır doğumludur. Dicle Köy Enstitüsünü bitirmiştir. Toplum ve Edebiyat, Dedem Korkuttan Öyküler, Ağıt Toplumu, Türk Dilinde 25 Ünlü Eser yapıtlarından bazılarıdır.

1934’de Hanak (Ardahan)’ın Koyunpınar köyünde doğan Ümit Kaftancıoğlu, Cılavuz Köy Enstitüsünde okumuştur. Öykü ve romanlarıyla tanınır. Dönemeç, Yelatan, Tüfekliler, Köroğlu Kolları yapıtlarından kimileridir. Mersin’de 1938’de doğan Osman Şahin bir süre Dicle Köy Enstitüsünde okumuştur. Köyü anlatan öykücülerimizin önemlilerindendir. Birçok öyküsü filme alınmıştır. Ödülleri vardır. Kırmızı Yel, Ağız İçinde Dil Gibi, Acı Duman, Kolları Bağlı Doğan gibi yapıtlara imza atmıştır. Yozgat’ın Bahadınlı köyünde 1927’de doğan Yusuf Ziya Bahadınlı, Pazarören Köy Enstitüsünü bitirmiştir. Gezi yazıları, öyküleri, romanları vardır. Güllüceli Kazım, Güllüce’yi Sel Aldı,Gemileri Yakmak, Titanikte Dans gibi yapıtları vardır.

Ünlü eleştirmen, dilci Emin Özdemir, 1931 Kemaliye doğumludur.PamukpınarKöyEnstitüsünü bitirmiştir.Yazma Tekniği,DilDevrimimiz, ÖzTürkçe Üzerine,ErdeminBaşı Dil, Türk ve Dünya Edebiyatı, Okuma Sanatı gibi yapıtlara emek vermiştir. Yayladağ’ınHisarcık köyünde 1928’de doğan ozanAli Yüce, Düziçi KöyEnstitüsünü bitirmiştir.Şiirlerinin yarına kalacağına inandığım ozanlardandır.Şiirlerinde duygu ile düşünceyi öyle kaynaştırır, öyle bütünleştirir, yumuşatır ki tadından yenmez.Ödüller kazanmıştır.Sevdiğim şiirlerinden biri olan Sokrates’i paylaşayım sizinle:İçimiz bir ışık bir ışık /Aman bir görsen öğretmenim /Bir sıcak bir sıcak yüreğimiz /Yüzümüz gül okyanusu /Hoş geldin öğretmenim/Öyle kocaman ki dünyamız/Aman bir görsen öğretmenim/Gönlümüz öyle çoğul /Öyle kalabalık seninle /İğne atsan yere düşmez/Hoş geldin öğretmenim/Çınlıyor toprağın kulakları /Ellerimiz buğdaya değdikçe /Öyle büyüyor ki /Halkımın elindeki ekmek /İnsan insanı sevdikçe /Sevgi geldin öğretmenim/ Ekmeğimiz biraz kuru /Suyumuz biraz acı /Ama alın teri gibi temiz /Ana sütü gibi helal /Yorgunluk madalyamız olmuş/Bayrağımız olmuş sevmek /Rüzgâr geldin öğretmenim/Sevinirmiş Sokrates/Kendinden daha bilge /Birini gördükçe /Eğilirmiş Sokrates/Ana sütü gibi içmiş de ölümü /Eğilmemiş celladın önünde /Sokrates geldin öğretmenim...

Enver Atılgan, Osman Bolulu, Nebi Dadaloğlu, Recep Bulut, Hasan Kıyafet, Ahmet Köklügiller, Selahattin Şimşek, Hazım Zeyrek,Şevket Yücel gibi adlar da yazdıklarıyla köy enstitüsü çıkışlı ozanlar, yazarlar olarak anılmalıdır. Cumhuriyet öncesi yazarların çıkış yeri İstanbul’du genellikle. Cumhuriyetin ilk yıllarındaysa Anadolu ve köyler iş gereği görülürdü. Yazarlar iş gereği (öğretmenlik, müfettişlik, gazetecilik, milletvekilliği)gördüğü Anadoluyu yapıtlarına konu edinirlerdi. Oysa köy enstitüleri, köy çocuklarını yetiştirerek ozan, yazar yapmıştır. Salt bu bile büyük atılım, büyük kazançtır.

MERKEZ HABERLER

MERKEZ DUYURULAR

 

Köy Enstitülerinin 73. Kuruluş Yıldönümü Kutlamaları
 
Köy Enstitülerinin 73. Kuruluş Yıldönümü kutlamaları kapsamında Süleyman Demirel Üniversitesi Köy Enstitüleri Eğitim Araştırma ve Uygulama Merkezi bir dizi etkinlik düzenliyor.
 
SDÜ Akademik Oda Orkestrası ve Zeybek Gösterisi, Köy Enstitüleri konusunda çeşitli konferanslar, Aşık Veysel ve Türkülerimiz adlı Müzik Dinletisi, Köy Enstitüleri konulu Belgesel gösteriminin yer alacağı kutlama programı, 17 Nisan Çarşamba günü saat 10.00’da Gönen Meslek Yüksekokulu Köy Enstitüsü yerleşkesinde gerçekleştirilecektir.

MERKEZ ETKİNLİKLER